بهره‏ مندی از سرمایه‏ های انسانی توانمند و شایسته‏ سالاری

گلمرادی

شایسته‌سالاری در قرآن :

خداوند در سورة انبیاء آیة ۱۰۵ حکومت و سروری بر زمین را برای بندگان صالح و شایسته می‌داند: «ان الارض یرثها عبادی الصالحون»، حقیقتاً زمین به‌ دست بندگان صالح خواهد افتاد. رعایت اهلیت در انتخاب افراد و واگذاری کارها، از مهم‌ترین مسائل در مدیریت است؛ یعنی کسی که قرار است مسئولیت کاری را عهده‌دار شود، باید شایستگی‏های لازم را برای آن مسئولیت دارا باشد و به اصطلاح اهلیت آن کار را داشته باشد. سنت الهی چنین است که خداوند به هیچ‌کس جز براساس شایستگی و اهلیت‌های لازم مسئولیتی نمی‌دهد. خداوند در سورة بقره آیه ۱۲۴ می‌فرماید: «انی جاعلک للناس اماما قال و من ذریتی قال لاینال عهدی الظالمین؛ من تو را پیشوا و رهبر مردم قرار دادم. ابراهیم گفت: از دودمان من نیز پیشوایانی قرار ده. فرمود‌: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد (تنها آندسته از فرزندان تو که شایسته باشند به پیشوایی خواهد رسید.» ( عباس‌نژاد،۳۱۹)
شایسته‌سالاری از دیدگاه امام علی(ع) :
به عقیدة امام علی(ع) مسئله توان، لیاقت و شایستگی افراد جزیی از بحث عدالت است و این اصل مهم‌ترین اصل ادارة جوامع (سازمانها) است. آن حضرت معتقد بود هر پستی به تناسب، به توان، خلاقیت، شایستگی و تخصص خاصی نیاز دارد و جایز نیست افراد هر کدام در جای دیگری قرار بگیرند؛ در غیر این‌صورت، جامعه مسیر رشد، توسعه و کمال را نخواهد پیمود. حضرت علی(ع) (مدیریت و ادارة جامعه را به سنگ آسیاب و محور آن تشبیه می‌کنند و معتقدند همچنان که سنگ آسیاب فقط حول محور خود به گردش در‌می‌آید و در صورت بزرگتر بودن سنگ یا کج‌بودن محور، سنگ نمی‌چرخد و در صورت ضعیف بودن می‌شکند. مدیران جامعه و نخبگان سیاسی نیز محورهای جامعه هستند که باید هر کدام برای آن کار مناسب و از توان‌، خلاقیت و شایستگی لازم برخوردار باشند. امام علی(ع) در خطبة معروف شقشقیه ضمن بیان لیاقت و شایستگی خود برای حکومت‌، لزوم توجه به این معیار را یادآور شده‌اند: «هان به خدا سوگند جامه خلافت را در پوشید و می‌دانست خلافت جز مرا نشاید، که آسیاب سنگ، تنها گرد استوانه به گردش درآید. کوه بلند را مانم که سیلاب از ستیغ من ریزان است و مرغ از پریدن به قلعه گریزان.» .( نهج البلاغه، خطبه۳ ، ۴۵(
امام علی (ع) حاضر نشد حتی یک لحظه بر خلاف اصل شایسته‌سالاری گام بردارد و همواره به استانداران و کارگزاران خود دستور می‌داد این اصل را رعایت کنند.
امام علی(ع) خطاب به مالک اشتر استاندار خود در مصر می‌نویسند:
پس در کار عاملان خود بیندیش و پس از آزمودن‌، به کارشان بگمار و عاملانی را جستوجو کن که دلبستگی بیشتر اخلاق آنان گرامی‌تر است و آبرویشان محفوظ‌تر و طمع‌شان کمتر و عاقبت‌نگری آنها فزونتر. پس دربار‌ة کاتبان خود بنگر و بهترین‌شان را بر سر کار بیاور و افرادی را برگزین که کارها بر او دشوار نباشد، در خطا پایدار نباشد. آن کس که ستایش فراوان وی را به خود‌بینی نکشاند و خوش‌آمدگویی او را برنینگیزاند و اینان اندک‌اند(نهج البلاغه، نامه ۵۳، ۵۶۸). امام علی (ع) در نهج البلاغه علل سقوط دولت ها را درچهارچیز ازجمله ضایع کردن مسائل اساسی و خود مشغول کردن به فروعات، حاکم کردن ارازل وفرومایگان وکنارزدن افاضل وشایستگان در عرصه مدیریت ذکر کرده‏اند
گرت مملکت باید آراسته مده کار معظم به نوخاسته
به خردان مفرمای کار درشت که سندان نشاید شکستن به مشت
لزوم پیاده سازی نظام شایسته سالاری
براساس مطالعات انجام شده توزیع ثروت کشورها شامل : ۱۶ درصد سرایه‏های تولیدی، ۲۰ درصد سرمایه های طبیعی و ۶۴ درصد سرمایه های انسانی است. عدم توجه به توانائی‏ها، تجارب، علایق ، کارائی و دانش اختصاصی افراد در انتصاب‏های سازمانی و مسئولیت‏هایی که با منافع عامه مردم در ارتباط است، عموماً موجب بروز نارضایتی ، ضعف سازمانی و تضعیف عملکرد می گردد. از آنجا که برای افزایش کارایی و اثربخشی هر سیستمی در یک محیط اجتماعی ، می بایست دلایل موجهی ارائه گردد ، بطور خلاصه می‏توان دلایل لزوم برقراری نظام شایسته سالاری و توجه به آن را به شرح ذیل عنوان نمود:
الف. جذب و حفظ بهترین سرمایه های انسانی
سازمان ها برای حفظ بقا در دنیای رقابتی فعلی، به نیروهای شایسته و خلاقی نیاز دارند که بتوانند آنها را در طوفان تغییرات محیطی حفظ و حراست نمایند . اینان کسانی هستند که با اتکا بر شایستگی ها و خلاقیتهای خود ، راه پیشرفت و تعالی را برای سازمان، کشور و جامعه به ارمغان می‏آورند.
ب. تعالی سازمانی و دستیابی به اهداف کوتاه و بلند مدت
کارکنان فرهیخته با همسو کردن آمال و اندیشه‏های خود با آرمانهای کلان جامعه و سازمان، می توانند در دستیابی به اهداف، منشاء اصلی تحرک و پیش برنده اهداف در اجرای برنامه های کوتاه و بلندمدت باشند .بدون برخورداری از چنین منابع غنی انسانی ، برآورده شدن آرزوها و پیشرفت و توسعه تقریباً غیر ممکن می باشد.
ج. بقاء و ماندگاری در دنیای رقابتی کنونی با تغییرات شتابان، در گرو قابلیتهای کارکنان در عرصه های نوآوری ، دانایی ، تخصص و شایستگی سرمایه‏های انسانی است.
انسانهای مدرن دنیای امروزی در معرض حجم عظیمی از اطلاعات و دانش‏های مختلف به روز و نو قرار دارند . کارکنان امروزی از لحاظ سطح آگاهی‏های علمی و اجتماعی قابل مقایسه با دوران گذشته نیستند . از طرفی در کشورهای صنعتی و نیمه صنعتی اغلب کارهای ساده و تکراری توسط روبات‏های از پیش طراحی و ساخته شده موجود در بازار صنعتی انجام شده ، لذا مزیت رقابتی سازمانها نه در برخورداری از کارگران و استادکارهای چیره دست ، بلکه در کارکنانی است که با استفاده از قوه خلاقه و بروز شایستگی‏های خود بتوانند محیط پیرامون شان را با تحول مواجه سازند . به گفته دیگر ، چالش دنیای فعلی انجام دادن کارهای یکسان و تکراری توسط کارگران ساده و معمولی نیست ، بلکه بکارگیری کارکنانی است که با برخورداری از آگاهی و دانش کامل تکنولوژی‏های جدید را خلق کنند و یا از آخرین تکنولوژی‏های روز دنیا بیشترین ارزش افزوده را برای جامعه و کشور خود ایجاد نمایند.
د. افزایش انگیزش، احساس رضایت و مسئولیت پذیری بیشتر.
معمولاً رضایت شغلی کارکنان حرفه ای بیشتر از کارکنانی است که حرفه ای نیستند. لذا گماشتن افراد شایسته به مشاغل مناسب باعث افزایش انگیزش آنان شده و ضمناً در ارتقای رضایت شغلی آنان نیز اثرگذار است . ضمن آنکه اگر افراد احساس کنند در موقعیتهای مناسب بکار گرفته شده اند ، با مسئولیت پذیری بیشتری به انجام امور محوله پرداخته و در کل راندمان کاریشان افزایش یافته و موجب بهره‏مندی کل جامعه می‏شود.
ه. شایستگی نوعی از سرمایه است که حتی پس از ارائه ، باز نزد تولیدکننده‏اش باقی می ماند.
نباید فراموش کرد که شایستگی افراد همواره در بنیان وجودی آنها باقی مانده ، لذا نمی توان مانند یک سرمایه مادی با آن برخورد کرد. به عبارت دیگر هر جامعه به شایستگی افراد خود به صورت مستمر نیازمند است و با ارائه یکبار آن مشکل یکباره حل نمی‏شود.
به عنوان مثال اگر فردی از رمز یک گاوصندوق مطلع باشد ، فقط یکبار می تواند این دانسته خود را بفروشد و پس از آگاهی خریدار از رمز فوق الذکر ، دانستن عدد رمز دیگر مزیتی برای فروشنده به حساب نمی آید . در صورتی که سازمان، جامعه و مسایل مرتبط با آن مانند گاو صندوقی با رمزهای بیشمار است. که کارکنان شایسته آن، از این رمزهای بیشمار آگاهی داشته ، لذا هیچ وقت ارزش وجودی این افراد شایسته برای سازمان تمامی نداشته و سازمان برای بازگشایی قفل های نامحدود خود ، به شایستگی کارکنان لایق خود بصورت نامحدود نیازمند است .
و. جلوگیری از فرار مغزها و جابجایی افراد شایسته
در جامعه باید این باور وجود داشته باشد که به توانائی‏ها و شایستگی‏های نخبگان و افراد دانشی بها داده می‏شود. در اینصورت است که افراد به تعالی محیط پیرامون خود دلبستگی پیدا کرده و سرنوشت جامعه را با سرنوشت شخصی خود عجین می‏دانند. با چنین شرایطی جامعه، کشور، شهرو یا سازمان نخبگان خود را که با هزینه بالای رشد و پرورش داده از دست نمی‏دهد و چرخه عدم بهره‏گیری از توانمندی نخبگان با جلوگیری از فرار و یا ازدست دادن آنها متوقف می‏شود. و از آثار و نتایج مثبت آن همه افراد جامعه منتفع می‏گردند. لذا برای ایجاد اینچنین محیطی برای باید به موارد ذکر شده زیر توجه جدی شود.
شایسته طلبی: ایجاد بسترهای فرهنگی و اداری لازم برای بکارگیری افراد شایسته؛
شایسته‏یابی: شناسایی و تشخیص افراد شایسته و ارزیابی و سنجش مداوم شایستگی‏های آنان؛
شایسته‏گیری: جلب و جذب افراد شایسته؛
شایسته چینی: تخصیص فرد شایسته به جایگاه مناسب ( تناسب شاغل با شغل)؛
.شایسته داری: آموزش، ارتقاء و حفظ افراد شایسته؛
شایسته پروری: فراهم نمودن زمینه های لازم برای رشد و بالندگی سایر افراد با توانمندی‏های لازم.
نتیجه اینکه یکی از اصلی ترین راه حل های رشد، توسعه و حل مسایل و مشکلات در جامعه، بها دادن به افراد شایسته و استفاده مناسب از شایستگی‏های آنان در شغلهای مناسب یا آنچه که در سطور فوق به عنوان شایسته سالاری از آن نام برده شد، می باشد. اما برای برقراری این نظام ، نیاز به ایجاد تغییرات اساسی در ارزش ها و فرهنگ سازمانها وجود دارد ، لیکن نقش دولت در ترویج صحیح و اصولی این تفکر غیرقابل انکار است . برای توسعه و ترویج این تفکر نیز لازم است که به خوبی با موانع آن آشنا بوده و سعی در غلبه بر آنان نمود . از طرف دیگر باید نیاز به برقراری این نظام در جامعه به یک باورو خواست فراگیر تبدیل شود و مسئولین آن را به عنوان الگوی نجات جامعه و سازمان خود بپذیرند.

*

*

 
Top